Hakemli • Açık Erişim • Bilimsel Yayın

DOI: 10.56210/burkut89

TÖRÜ'DEN TÖRE SAİKİNE: TÜRK HUKUK VE DİL TARİHİNDE ~1400 YILLIK BİR SEMANTİK İNVERSİYON

Bürküt Türk Dünyası Dergisi

Özet

<p style="text-align:justify">T&uuml;rk&ccedil;enin kayıt altındaki ilk d&ouml;neminden (Orhun Yazıtları, 8. yy) g&uuml;n&uuml;m&uuml;z T&uuml;rk ceza hukukuna (TCK m.82/k, 2005) uzanan yaklaşık 1400 yıllık s&uuml;re&ccedil;te t&ouml;r&uuml; / t&ouml;re s&ouml;zc&uuml;ğ&uuml;n&uuml;n anlam evrimi, bu &ccedil;alışmada art zamanlı semantik analiz y&ouml;ntemiyle incelenmiştir. S&ouml;zc&uuml;ğ&uuml;n 732&rsquo;de devleti kuran &uuml;st norm olarak (&ldquo;t&uuml;r&uuml;k bodunın ilin t&ouml;r&uuml;sin tuta birmiş, iti birmiş&rdquo;, KT D2), 1069-70&rsquo;te kozmik adalet ilkesi olarak (Kutadgu Bilig B.3471-72) ve 2005&rsquo;te kasten &ouml;ld&uuml;rme su&ccedil;unun ağırlaştırıcı nitelikli h&acirc;linin yasal adı olarak karşımıza &ccedil;ıkması, alan yazınında daha &ouml;nce sistematik bi&ccedil;imde belgelenmemiş bir anlamın tersine d&ouml;n&uuml;ş&uuml;m s&uuml;recine işaret etmektedir. &Ccedil;alışmanın temel savı, s&ouml;z konusu d&ouml;n&uuml;ş&uuml;m&uuml;n anlam daralması, k&ouml;t&uuml;leşmesi ve bağlam kaymasının k&uuml;m&uuml;latif ve birbirini besler işleyişinin &uuml;r&uuml;n&uuml; olduğudur. Bu bileşik s&uuml;re&ccedil; &ldquo;semantik inversiyon yapısı&rdquo; olarak kavramlaştırılmış ve Traugott ile Dasher&rsquo;ın (2002) tarihsel pragmatik &ccedil;er&ccedil;evesi i&ccedil;inde konumlandırılmıştır. Y&ouml;ntem olarak Tekin (2003) edisyonunun tam metin taramasıyla 33 ge&ccedil;iş ve beş form&uuml;l tipi saptanmış, Divan&uuml; L&uuml;gati&rsquo;t-T&uuml;rk ile Kutadgu Bilig&rsquo;de kozmolojik doruk niceliksel verilerle belgelenmiş, Moğol-Osmanlı D&ouml;nemi&rsquo;nde beş halkalı terminoloji s&uuml;rekliliği ve 1858-1926 kodifikasyon s&uuml;recinde normatif kopuş izlenmiştir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu&rsquo;nun 2013 tarihli emsal kararı (E.2013/1-355), inversiyonun ceza hukuku s&ouml;ylemi katmanında tamamlandığını teyit etmektedir. Bulgular, kanunilik ilkesi tartışmaları ve uluslararası insan hakları normlarıyla (CEDAW 2005, A/60/38, para.363) uyum a&ccedil;ısından &ouml;zg&uuml;n bir katkı sunmaktadır.</p>

Abstract

<p style="text-align:justify">This study investigates, through diachronic semantic analysis, the approximately 1400-year meaning evolution of the Turkish word t&ouml;r&uuml; / t&ouml;re from the earliest attested period of the language (Orkhon Inscriptions, 8th c.) to contemporary Turkish criminal law (TCK Article 82/k, 2005). The central argument holds that the transformation of the term from the founding normative principle of the state (KT D2, 732) to the cosmic justice concept of the Kutadgu Bilig (1069-70) and finally to the legal label for an aggravated form of intentional homicide (TCK 82/k, 2005) constitutes a semantic inversion construct produced by the cumulative operation of three mechanisms: semantic narrowing, semantic pejoration, and contextual register shift. A full-text scan of the Orkhon Inscriptions (Tekin, 2003) identifies 33 occurrences and five formula types; cosmological apex is traced through the D&icirc;v&acirc;nu Lug&acirc;ti&rsquo;t-T&uuml;rk and Kutadgu Bilig; a five-link terminological chain connects G&ouml;kt&uuml;rk t&ouml;r&uuml; to Ottoman &ouml;rf; and normative rupture is mapped across the Tanzimat-Republican codification process (1858-1926). The 2013 ruling of the Court of Cassation General Criminal Board (E.2013/1-355) confirms that the inversion is complete at the level of criminal-law discourse, while everyday usage retains the older positive sense. Findings carry implications for the history of Turkish linguistics, debates on the principle of legality, and compliance with international human rights norms (CEDAW 2005, A/60/38, para.363).</p>

Yazarlar

Fatih TORUN

Anahtar Kelimeler

<p>Semantik inversiyon, t&ouml;r&uuml; / t&ouml;re; art zamanlı anlambilim, Orhun Yazıtları, Kutadgu Bilig.</p>

Yayın Bilgileri

Yayın Tarihi
15.06.2026
Gönderim Tarihi
15.06.2026
Cilt
5
Sayı
5/1
Yıl
2026
Sayfa
66-84
Dil
Türkçe
Durum
Yayınlandı
Görüntülenme
0
İndirme
0
DOI
10.56210/burkut89

Dosyalar

PDF indir

Atıf ve İndeksleme Bilgileri

Bu bilgiler akademik indeksler, atıf yöneticileri ve sosyal medya paylaşım araçları için hazırlanmıştır.

PDF URL: https://v2.burkutdergisi.com/public/galley-download.php?id=82

X Facebook LinkedIn WhatsApp E-posta